Çelik Tolerans Rehberi: Sac Kalınlığı, Profil, Mil Çapı ve Boy Toleransları

3 mm diye aldığınız sacı mikrometreyle ölçerseniz 3,00 değil, 2,9 ya da 3,1 görebilirsiniz. Bu hata değil, standardın izin verdiği aralıktır. Çelik nominal ölçüde değil, bu aralıkta gelir: sac kalınlığının, profil dış ölçüsünün, et kalınlığının, mil çapının ve boyun her birinin kendi toleransı var. Sapma hem hesapladığınız ağırlığı hem montaj payınızı etkiler. Siparişe standardı ve tolerans sınıfını yazarsanız sürprizle karşılaşmazsınız.

Tolerans ne demek

Tolerans, bir ölçünün üretimde sapabileceği izinli aralıktır. Standart, “3 mm sac”ın hangi aralıkta kalacağını söyler. Aralık dar olursa üretim zorlaşır, geniş olursa montaj ve ağırlık belirsizleşir. Doğru tolerans, işinizin gerçekten ihtiyaç duyduğu toleranstır.

Standart tabloları kalınlık, genişlik ve ürün türüne göre değişir. Aşağıda genel mantığı ve kesin bildiğimiz örnekleri veriyoruz. Tablo değerleri için standardın güncel baskısına bakın.

Sac kalınlık toleransı

Sıcak haddelenmiş sac ve şeritte kalınlık, genişlik ve düzlük toleransları EN 10051 ile tanımlanır. Tablolar nominal kalınlığa ve sac genişliğine göre değişir: aynı kalınlıkta daha geniş sacın toleransı daha geniştir. Sınırlı ve normal olmak üzere tolerans sınıfları vardır; siparişte hangisinin istendiği belirtilmelidir.

Pratikte şunları bilin:

• Tolerans bazen simetrik (artı/eksi), bazen tek yönlü verilir. Bunun ağırlığa etkisi farklıdır.
• Kalınlık sapması, ince sacda yüzde olarak daha büyük etki yapar. 2 mm’de 0,15 mm sapma yaklaşık %7,5 eder; 10 mm’de aynı sapma %1,5 kalır.
• Kalın levhalar (EN 10051 kapsamı dışında) ayrı standartlara tabidir; levhada ağırlık sapması ve kalınlık toleransı farklı yaklaşım izler.
• Soğuk haddelenmiş DKP gibi sacların toleransı ayrı standartla verilir ve genellikle sıcak haddelenmişten dardır.

Siyah sac isterken kalınlığın yanına standardı ve tolerans sınıfını yazın; ince sacda ağırlık ve işleme payı için bunun faydasını görürsünüz.

Profil ve boru ölçü toleransları

Yapısal kutu ve dikdörtgen profilde iki ana standart vardır:

• EN 10219: Soğuk şekillendirilmiş, kaynaklı yapısal profiller. Piyasadaki kutu profil ve dikdörtgen profil çoğunlukla bu grupta üretilir.
• EN 10210: Sıcak şekillendirilmiş yapısal profiller. Ağır yapısal işlerde, köşeleri farklı bir yapıda olan ürünlerdir.

İki standart da dış ölçü, et kalınlığı, köşe radyüsü, düzlük, burulma, kütle ve uzunluk için ayrı tablolar verir. Mantığı şöyle:

Özellik	Toleransın mantığı
Dış ölçü (a, b)	Nominal ölçünün küçük bir yüzdesi; küçük profillerde minimum bir mm değeri uygulanır
Et kalınlığı	Nominal kalınlığın yüzdesi olarak artı/eksi sapma
Köşe radyüsü	Et kalınlığına bağlı aralık; keskin köşe beklenmez
Düzlük ve burulma	Boya göre izinli sapma
Kütle (kg/m)	Nominal ağırlıktan izinli yüzde sapma
Uzunluk	Rastgele boy ya da belirli boy; kesin boy için daha dar tolerans

Kesin sayılar için EN 10219-2 ve EN 10210-2’nin güncel baskılarına bakın; rakamlar baskıdan baskıya ve kalınlığa göre değiştiği için buraya tablo koymadık. Asıl tavsiyemiz şu: parçada kritik bir montaj ölçüsü varsa (içine bir sürgünün gireceği ya da rayın oturacağı yer gibi) profilin dış ölçüsünü nominale göre değil, tolerans aralığının en kötü ucuna göre planlayın.

Dikişli boruda da aynı mantık geçerli; ürün için dikişli sanayi borusu sayfasına bakın.

Mil çapı toleransı: h9, h11

Dolu mil ve çekme çubukta çap toleransı ISO 286 sistemiyle verilir. Gösterim iki parçalıdır: harf, toleransın nominal ölçüye göre konumunu, sayı toleransın genişliğini (IT derecesi) belirtir.

Mil toleranslarında en çok görülen h harfi, üst sapmanın sıfır olduğunu, yani çapın nominalden büyük olmayıp küçük tarafa doğru sapabileceğini gösterir. Sayı küçüldükçe tolerans daralır.

Örnek (18-30 mm nominal çap aralığı için):

Tolerans	Sapma aralığı
h9	0 / -0,052 mm
h11	0 / -0,130 mm

Yani 25 mm h9 mil 24,948 ile 25,000 mm arasındadır; h11 ise 24,870 ile 25,000 mm arasındadır. Daha büyük çapta tolerans genişler (ör. 30-50 mm aralığında h9 için 0,062, h11 için 0,160 mm).

Sıcak haddelenmiş yuvarlak demirin toleransı geniştir; soğuk çekilmiş milin ise h9 veya h11 gibi dardır. Transmisyon mili çekme çelik olduğundan çap toleransı sıcak haddelenmiş çubuktan daha dardır; ayrıntısı transmisyon mili yazısında. Rulman ya da yatak oturacak bölgeleri yine de işleyin veya taşlayın; çekme milin toleransı rulman geçmesi için kesin bir garanti vermez.

Uzunluk toleransı

Çelik çoğunlukla rastgele boy (ör. 6 m ve 12 m, belirli bir aralıkta) ya da belirli boy olarak teslim edilir.

• Rastgele boy: Boy, standardın izin verdiği bir aralıkta değişebilir. Sipariş toplam miktar olarak verilir.
• Belirli boy: İstenen boyda, standart tolerans içinde kesilir. Daha dar bir uzunluk toleransı gerekiyorsa bu açıkça belirtilmelidir.
• Ölçüye kesim: Kesim yönteminin kendi hassasiyeti vardır (testere, plazma, oksijen). Montaj ölçüsü kritikse kesim sonrası ölçü kontrol edilir. Testere kesim ve plazma kesim farklı hassasiyetlere sahiptir.

Kesimde ayrıca kerf kaybı (kesme payı) vardır; çok parça çıkarılacak boydan hesap yaparken bunu hesaba katmak gerekir.

Nominal ve gerçek ağırlık

Ağırlık hesabı nominal ölçüyle yapılır: hacim x 7,85 g/cm³. Örnek: 1500 x 6000 x 3 mm bir sac için 1,5 x 6 x 3 x 7,85 = yaklaşık 212 kg. Sac ağırlık hesaplayıcı bu işlemi yapar.

Gerçek ağırlık şu yüzden nominalden sapar:

• Kalınlık toleransı (ince sacda yüzde olarak belirgin)
• Kenar kırpma ve genişlik toleransı
• Profilde et kalınlığı toleransı ve köşe radyüsü
• Yoğunluğun küçük değişkenliği
• Galvaniz veya yağ gibi yüzey katmanları

Tonajla aldığınız malzemede tartı gerçeği gösterir, hesap ise tahmindir. Sacın kalınlığı nominalin alt sınırına yakınsa tartı hesaptan az gelir; bu normaldir, tolerans içindedir. Bu yüzden siparişi hem ölçü hem ağırlık üzerinden değil, birini esas alarak verin.

Formüllerin hepsi demir-çelik ağırlık hesaplama yazımızda.

Çizime tolerans yazarken

• Standart numarası: ör. “EN 10051 normal tolerans” ya da “EN 10219-2”.
• Kritik ölçü ve toleransı: ör. “Ø25 h9”.
• Genel tolerans sınıfı (talaşlı veya kesim parçalar için).
• Bir ölçünün en kötü durumunu bilerek montaj payı vermek.

Sık görülen hatalar

• Nominali kesin sanmak. Çelik her zaman bir aralıkta gelir.
• Hesap ağırlığını kesin teslim ağırlığı beklemek.
• Çekme mil ile taşlanmış mili karıştırmak. Çekme mil h9/h11 gibi bir aralıktadır, taşlanmış mil daha dar olabilir.
• Kutu profilde iç ölçüyü kritik kullanmak. İç ölçü, et kalınlığı ve köşe radyüsünden etkilenir.
• Tolerans sınıfını sipariş dışı bırakmak.
• Kesim payını (kerf) unutmak.

Toleransın yanında kalite, belge ve teslim koşullarını da kontrol etmek için demir çelik alırken dikkat edilmesi gerekenler listesine bakın.

Talep için

Ölçüyü, kalınlığı, adedi ve varsa tolerans ya da standart beklentinizi, çizimle birlikte telefonla, WhatsApp’tan ya da formdan yazın. Hangi toleransın işinize yettiğinden emin değilseniz parçanın nerede kullanılacağını söylemeniz yeter, biz bakarız.